دکتر سیدحسین صفایی، حقوقدان و از چهرههای برجسته علم حقوق در ایران به مناسبت هفتم اسفند، سالروز استقلال کانون وکلای دادگستری، یادداشتی (شفاهی) را در اختیار روابط عمومی کانون وکلای دادگستری قرار داد.
متن کامل یادداشت به این شرح است:
برای آنکه به اهمیت روز وکیل مدافع پی ببریم، باید به اهمیت وکالت و جایگاه وکیل توجه کنیم. وکیل یک بالِ فرشته عدالت است. دادرسی عادلانه که امروز در جهان مطرح است، تنها با حضور وکیل در دادگاه امکانپذیر است. «وکیل» یکی از نامهای مبارک خداوند متعال نیز هست که در قرآن کریم آمده است.
برای روشنتر شدن مطلب، باید نقش وکیل را هم در امور موضوعی و هم در امور حکمی مورد توجه قرار دهیم. در امور موضوعی، وکیل پرونده را با دقت مطالعه میکند، زیرا قضات معمولاً فرصت کافی برای مطالعه دقیق و همهجانبه پرونده را ندارند؛ اما وکیل با دقت، پرونده را میخواند، ابعاد مختلف آن را روشن میکند، یادداشت برمیدارد و میتواند در دادگاه به نحو شایسته از موکل خود دفاع کند.
در امور حکمی، یعنی در مسائل قانونی، وکیل باید اطلاعات و مطالعات کافی داشته باشد. او باید با توجه به قوانین و مقررات، اصول حقوقی و فتاوای مشهور فقها، راهحل مناسب ارائه کند. این امر نیازمند مطالعه مستمر است. وکیل باید باسواد و تحصیلکرده باشد تا بتواند مقررات لازمالاجرا را بهدرستی به دادگاه ارائه کند. همه امور در قوانین تصریح نشده است؛ قانون همه چیز را بیان نمیکند و این وضعیت در همه کشورها وجود دارد.
در موارد سکوت قانون، چهبسا باید به منابع دیگر مراجعه کرد: به عرف مسلم، به اصول حقوقی و در نظام حقوقی ما به فتاوای مشهور فقها. وکیل باید راهحل حقوقی را استخراج و به دادگاه ارائه کند. بنابراین، وکیل باید از معلومات و دانش کافی برخوردار باشد تا دانش او کارساز واقع شود و بتواند دادگاه را راهنمایی کند.
البته این راهنمایی در جهت دفاع از موکل است، اما وکیل نباید حق را نادیده بگیرد. دفاع از موکل نباید برخلاف حق باشد. حق باید رعایت شود. اگر موکل مرتکب عملی شده باشد، نباید انکار بیوجه صورت گیرد. اگر دلایل کافی بر ارتکاب عمل مجرمانه وجود داشته باشد، وکیل نباید منکر شود؛ بلکه میتواند از کیفیات مخففه و جهات تخفیف استفاده کند. خلاصه آنکه وکیل باید حق و عدالت را در نظر بگیرد و در عین حال، در حدودی که قانون، عدالت و انصاف اجازه میدهد، از موکل خود دفاع کند.
برای آنکه وکیل بتواند از موکل خود دفاع کند، باید استقلال داشته باشد؛ یعنی وابسته به دولت یا وابسته به قوه قضاییه نباشد. استقلال وکیل در همینجا معنا و اهمیت پیدا میکند. افزون بر این، وکیل باید مصونیت داشته باشد، یعنی در دفاع از موکل خود از مصونیت برخوردار باشد تا بتواند آنچه را در چارچوب دفاع لازم میداند، آزادانه بیان کند و مورد مؤاخذه هیچ شخص یا مقامی قرار نگیرد. بنابراین، استقلال و مصونیت وکیل از ارکان اساسی ایفای نقش اوست.
به این ترتیب، وکیل میتواند در دادرسی نقشی مهم ایفا کند؛ چه در امور حکمی و چه در امور موضوعی. با این حال، تأکید میکنم که برای ایفای مؤثر نقش در مسائل حقوقی و قانونی و برای راهنمایی دادگاه، وکیل باید از دانش و معلومات کافی برخوردار باشد. انشاءالله وکلای ما از دانش و مطالعات کافی بهرهمندند و میتوانند نقش مؤثری در دستگاه قضایی ایفا کنند؛ هم در امور حکمی و هم در امور موضوعی. البته تحقق این امر در گرو استقلال و مصونیت وکیل در بیان مطالبی است که در مقام دفاع از موکل مطرح میکند.
با توضیحاتی که عرض شد، روشن میشود که وکیل میتواند نقشی مهم و تأثیرگذار در دادگاه داشته باشد. از این رو، روز وکیل و بزرگداشت آن نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است.